Kritisch denken/filosoferen met Daan van Riet

Workshop Kritisch denken/filosoferen met Daan van Riet (kandidaat Leraar van het Jaar) van het ROC Midden Nederland op het Lerarencongres 2017, namens Expertisecentrum Kritisch Denken. De missie van het expertisecentrum is om de maatschappij vriendelijker te maken.

De missie

Een spannende missie. Een positieve missie. Het Expertisecentrum Kritisch Denken start deze missie vanuit het aanleren van kritisch denken in scholen. Niet alleen de leerling, maar ook de leraar moet hierin geschoold worden om deze vaardigheid aan te leren, blijkt vandaag. Want wie denkt er eigenlijk kritisch? Deze vraag op zich is al een heel mooi startpunt. Starten met een definitie helpt de leraar sowieso op weg: kritisch denken is doelgericht, zelfregulerend tot een zo juist mogelijk en nauwkeurig mogelijk oordeel komen.

Kritisch denken: wat is het, wat doe je ermee?

Daan is echt een interessante spreker die met veel afwisseling en passende tact zijn expertise overbrengt. Hij heeft duidelijk zijn roeping gevonden: om het bewustwordingsproces op gang te brengen in het onderwijs wat kritisch denken is. Daan kan dit namelijk zelf onwijs. De deelnemende leraren zingen bijvoorbeeld een liedje met ‘wartaal’ om ze op het verkeerde been te zetten, met als doel ze te laten reflecteren op het gevoel dat het oproept als je iets moet doen wat je niet kunt.

Het vraagt volgens Daan training om leerlingen zover te krijgen dat ze verder denken. Als voorbeeld noemt hij: niet kiezen voor cognitief gemak. ‘Als het me bevalt wat ik lees zal het waar zijn’ is een voorbeeld van cognitief gemak, een mooie term voor lui denken. Bevalt het me niet wat ik lees? Dan zijn ‘luie, niet-kritische’ redenen: het is niet waar, niet interessant, ligt aan de schrijver, etc. Het is aan leerlingen aan te leren om kritisch te denken en om te kiezen voor kritisch denken.

Het kritisch denken is voor een leraar lastig te toetsen, dat is het moeilijke aan het onderwerp. Daan is een ervaren trainer en weet de groep te boeien en te inspireren. De focus bij kritisch denken ligt op rationeel denken en hoe je tot een bepaald oordeel komt. Kritisch denken is een vaardigheid, je moet het oefenen, het vergt geduld. Daan benadrukt dit enkele malen. Feedback geven en vragen stellen staan centraal. Het curriculumonderdeel Kritisch Denken heeft drie onderdelen (1) kennis opdoen, (2) vaardigheden ontwikkelen en (3) attitude/houding (willen) ontwikkelen.

Kritisch denken/filosoferen is een hogere denkvaardigheid. Er is een belangrijk verschil tussen dwarsdenken/kritiek leveren versus kritisch denken. Het is van belang om de leerlingen aan te leren wat het verschil is, om ze kennis te laten opdoen van kritisch denken.

Oefeningen in kritisch denken

De groep leraren die op het Lerarencongres aanwezig zijn bij de workshop, krijgen een paar cognitieve reflectietests voorgelegd. Ze slaan hardop aan het redeneren en denken. De test zijn taken waarin rekenen en begrijpend lezen van belang zijn. Het afstand nemen van een opdracht is ingewikkeld en is te oefenen, het inzicht krijgen hoe je iets oplost, dat zegt niets over het niveau. In principe is dit aan te leren aan alle niveaus van onderwijs: het kritisch denken aanleren is toe te passen op po, vo en mbo. Leraren uit mbo, po en vo krijgen gedurende de workshop diverse opdrachten kritisch denken.

Daan is een expert die ik iedereen zou aanraden. Hij weet iedereen te boeien en is een expert met veel passie voor zijn vak. Ik zou in mijn eigen lessen kunstbeschouwing het kritisch denken stapsgewijs willen invoeren in het curriculum zodat ze goed beslagen ten ijs het examen ingaan.

Tips van Daan

  • Start niet met hele gevoelige onderwerpen zoals religie of geld. Kritisch denken gaat niet over het geven van je mening.
  • Start niet met een complexe taak zoals de casus over het opstarten van een nieuwe maatschappij met elkaar: wie blijft als de helft van de groep op aarde mag blijven.
  • Het gaat om het ‘hoe’, het gaat om het denkproces.
  • Terra Nova is een interessant discussiespel.
  • Resultaten zijn lastig te vatten in een cijfer.
  • Oefen in een school met kritisch denken waar je geen cijfer voor krijgt.